اصل علیت

image: 
اصل علیت چطور اثبات می شود؟ چه استدلالی برای اثبات آن داریم؟

اصل علیت چطور اثبات می شود؟ چه استدلالی برای اثبات آن داریم؟

اصل علیت از نیازمندی معلول به علت حکایت دارد که یک مسئله ­ی کاملا تحلیلی، و بی نیاز از اثبات است، چون تصور قضیه برای تصدیق آن کفایت می کند. البته این تحلیل ناظر به ذات موجودات است، نه معلول های خارجی؛ ما وقتی موجودات را که تصور می کنیم، می بینیم از سه حال خارج نیستند، یا ممتنع الوجود هستند، یعنی وجود برای آن ها ممتنع هست که اصلا موجود نمی شوند، یا واجب الوجود است که وجود برایش ضرورت دارد، یا ممکن الوجود است که نه وجود برایش ضرورت دارد، و نه عدم و نیستی! طبیعتا این ممکنات برای این که موجود شوند نیازمند «علت» هستند، و خودشان به تبع این تاثیرپذیری «معلول» نامیده می شوند.

بنابراین اگرچه ممکن الوجود و معلول به لحاظ مفهومی با هم تفاوت دارند، اما به لحاظ مصداقی یکی هستند، در حقیقت امکان ناظر به ذات پدیده هاست چه موجود باشند و چه نباشند، اما علیّت ناظر به پیدایش آنهاست، یعنی بعد از وجود، به «معلول» بودن توصیف می شوند. مثلا شما ماهیت یک اسب را در ذهنتان بیاورید، این ماهیت ممکن الوجود است چه اسبی در خارج باشد و چه موجود نباشد؛ اما اگر این ممکن الوجود در خارج محقق شد از آن جهت که محقق شده «معلول» است.
بنابراین در مقام تحلیل عقلی می توان فهمید که «علیت» تکیه به «امکان» دارد، ملاک نیازمندی یک شیء به علت، «امکان» است، و این را عقل به خوبی درک می کند.

البته باید توجه داشت که آن چه که عقلی است، خود این اصل علیّت است، وگرنه تشخیص علت پدیده ها به صورت جزئی، خصوصا در مورد پدیده های تجربی، وابسته به تجربه است، به عبارت دیگر عقل نمی گوید علت فلان پدیده چیست، فقط می گوید پدیده ها نیازمند علت هستند، اما این که علت آن ها چیست را باید از طریق راه های جزئی تر پی گرفت، مثلا در امور تجربی، کشف علت از طریق تجربه پی گرفته می شود.

اما تنها راه برای درک وجدانی و تجربی اصل علیّت، از طریق درک وجدانی صور ذهنی میسّر است، ما این وابستگی را به صورت وجدانی درک می کنیم که وجود این صور ذهنی کاملا به ما وابسته است، اما در مورد سایر پدیده های خارج از وجود خودمان صرفا تقارن آن ها را تجربه می کنیم و از باب اصل علیّت است که آن را علت یکدیگر تلقی می کنیم.(1)

پی نوشت:
1. ر.ک: مصباح یزدی، محمد تقی، آموزش فلسفه(مشکات)، موسسه امام خمینی(ره)، قم، چاپ اول، 1390، جلد 2، ص45.

برای مشاهده مطلب در تاپیک اصلی کلیک فرمایید

 

 

موضوع: