«قاب قوسین»

image: 
منظور اهل معرفت از «قاب قوسین» چیست؟

منظور اهل معرفت از «قاب قوسین» چیست؟

قرآن کریم در حادثه معراج پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم)، ناظر به قرب نبی مکرم اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) به حضرت حق، می فرمایند: «فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ‏ أَوْ أَدْنى»؛‏ (بدان نزديكى كه) با او به قدر دو كمان يا نزديكتر از آن شد.(1)

مفسران از نظر لغوی برای «قاب قوسین» چند احتمال بیان کردند:
یکی این‌ که «قاب» به معنای مقدار است و «قوسین» نیز تثنیه قوس است و قوس به معنای کمان(وسیله‌ای معروف برای تیر اندازی) است.(2) ظاهراً منظور این است که اگر دو کمان را از طرف زه به هم بچسبانیم شکل دایره درست می شود؛ در نتیجه قاب قوسین یعنی مقدار قطر دایره کمان.
احتمال دیگر این‌ که قوس به معنای چیزی که مقیاس و معیار برای اندازه گیری است و چون در آن زمان ذراعِ دستِ انسان، مقیاس برای اندازه‌ گیری طول بوده است؛ بنابر این، قاب قوسین به معنای مقدار دو ذراع است.(3)
احتمال دیگر این‌ که قاب به معنای مقداری از کمان است؛ یعنی فاصله میان دستگیره کمان تا نوک آن که زه بسته می‌ شود.(4) در این صورت قاب قوسین مقدار نیم دایره کمان است که در حقیقت دو ربع دایره کمان است.

اما آنچه مهم است؛ این است که منظور از این مقدارها در مسائل معنوی چیست؟ زیرا روشن است که فاصله مکانی و جسمانی منظور نیست.
اهل معرفت تقریبا اتفاق نظر دارند که منظور از «قاب قوسین» مرتبه واحدیت است و منظور از «او ادنی» مرتبه احدیت است؛ چنان‌ که صدر المتألهین می‌ گوید: «تعیّن اول همان مقام احدیت وجود است که از آن به «او ادنى» تعبیر شده است، کما این‌ که از مقام واحدیت به مقام «قاب قوسین» تعبیر نموده ‏اند».(5)
در توضیح این مطلب می‌ گویند: در تعبیر قاب قوسین چون تثنیه و دوئیت وجود دارد این با مرتبه واحدیت سازگار است؛ زیرا در مرتبه واحدیت اسما و صفات حق تمایز علمی از ذات حق دارند؛ اما مقام احدیت مقام غلبه وحدت است که دوئیت علمی نیز بین ذات و صفات دیده نمی‌ شود؛ از این رو مقام «او ادنی» همان مقام و مرتبه احدیت است.(6)

روشن است تعبيراتى مانند" فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى‏" همه به صورت كنايه و بيان شدت قرب است، و گرنه او با بندگانش فاصله مكانى ندارد، تا با "قوس" و "زراع" سنجيده شود، و نيز منظور از "رؤيت" در اين آيات رؤيت با چشم نيست بلكه همان شهود باطنى است.(7)

به عبارتی دیگر در برداشت دینی، همه اعمال در صورتی قبول خواهد شد که با نیت «قربة الی الله» انجام شود. این مفهوم جا افتاده در افواه عمومِ متدینان، که قطعاً برگرفته از فاهمه شرعی است، مسئله سلوک و عرفان عملی را به طور جدی در حیات دینی مطرح و آشکار می‌ سازد، زیرا حقیقت سلوک چیزی جز تقرب الی الله نیست.

خداوند سبحان در شأن رسول اکرم (صلی الله علیه و اله وسلم) می‌ فرماید:
«دَنا فَتَدَلَّى * فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى‏» از نظر اهل معرفت و بر اساس همین آیه، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) مراتب قرب را یکی پس از دیگری پشت سرگذاشته تا به نزدیک‌ ترین مرحله ممکن از قرب حق‌ تعالی دست یافته است. این مرحله را عرفا، مقام «او ادنی» یا همان تعیّن نخست می‌ دانند که بعد از رسیدن به مقام تعین ثانی یا همان «قاب قوسین» می باشد.

پی نوشت ها:
1.نجم/ 9.
2. طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البیان فى تفسیر القرآن، ناصر خسرو، تهران، چاپ سوم، 1372 ش، ج 9، ص 262.
3. همان.
4. طباطبایى، سید محمد حسین، المیزان فى تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامى، قم، چاپ پنجم، 1417 ق، ج 19، ص 29.
5. صدر المتألهین، سه رسائل فلسفى، دفتر تبلیغات اسلام، قم، چاپ سوم، 1387 ش، ص 136؛ ر. ک: التهانوى، محمد على، کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، مکتبة لبنان ناشرون - بیروت، چاپ اول، 1996 م، ج 1، ص 111.
6. ابن عربى، ابو عبدالله محیى الدین محمد، تفسیر ابن عربى،دار احیاء التراث العربى، بیروت، چاپ اول، 1422 ق، ج 2، ص 293.
7. مکارم شیرازی، ناصر، تفسير نمونه، دار الکتب الاسلامیه، تهران، 1371ش، ج‏ 22، ص 492.

برای مشاهده مطلب در تاپیک اصلی کلیک فرمایید

 

 

موضوع: